Сайт МКОУ "СОШ им Чубакова А.Р. с. В.Жемтала"Суббота, 03.12.2016, 03:15

Приветствую Вас Гость | RSS
Главная | Каталог файлов | Регистрация | Вход
Меню сайта

Категории раздела
Мои файлы [101]

Наш опрос
Оцените мой сайт
Всего ответов: 50

Статистика

Онлайн всего: 1
Гостей: 1
Пользователей: 0

Форма входа

Главная » Файлы » Мои файлы

Балкарский язык и литература
30.11.2010, 18:35
Министерство образования и науки КБР
 
Предмет: Родная литература.
 
Тема: «Уллу сынауну жыллары»
(4 класс) Учитель нач. кл.
 
МОУ СОШ с.В.Жемтала Гороева В.К.
 
 
УЛЛУ СЫНАУНУ ЖЫЛЛАРЫ
 
 КЪАЙСЫННЫ аскерчu суратлары. Аны аскерчи негери Алим Кешокну, оруслу назмчула Николай Тихоновну, Дмитрий Кедринни, Борис Пастернакны суратлары.
 
Ингирни бардыргъан.
1940 жыл июнь айны ахырында Къайсын, студентледен экзамен алып (ол окъууну бошап келип, педтехникумда ишлей эди), барына да «бешле» бла «тертле» салып, олсагъатлада чыкъгъан «Салам, эрттенлик» деген биринчи китабын да саугъагъа берип, саламлашып, аскерге кетди. Ол жаш эди, саулукълу эди, жашау къууанчларында толу эди. Аны себепли жюрегин тынгысызлыкъ, мудахлыкъ угъай, жашлыкъ жыры, бийик умутлары бийлеп эдиле.
Окъуучу. Къайсынны эсгериулеринден. «Ол заманда биз боллукъ къыйынлыкъланы эсибизге да келтираллыкъ тюйюл эдик. Студентле да, мен да ол ингирде къайдан биллик эдик- бизни бирлерибиз фронтда жоюллугъун, бирерибиз а беш жал да турмай, жерибизден узакъда тюбеширге тюшеригибизни! Мени бир тюрлю шеклигим жокъду,- фронтда да ала эрлеча сермешгендиле... »
Ингирни бардыргъан. 21- чи июньда Къайсын Латвияда эди. Ол кюн уруш башланып, къыралны жерин фашист топла кюйдюре, бары халкълагъа уллу къыйынлыкъла келе тургъада, ол бир зат да бильмей, кел жагъасыда Самуил Галкинни «Бар Кохба» деген таргедиясын окъуй болгъанды. Экинчи кюн а ол, совет десандчы, къанлы урушха кирди. Алай бла кеп болмай Москвада окъууну бошап келген, ана адабиятха къулукъ этерге хайт деп сюелген насыплы жашны байрам жыллары аны кишилигин сынарыгъыкъ къыйын жыллабла алышындыла. Байрам сезимден уллу къыйынлыкъ кетюрюрге чыкъыргъан, инсан жууаплылыкъны, эрликни излеген сезимге кечюу тынч тюйюл эссе да, Къайсын аскерчини сур, къадарына терк бойсунганды. Дагъыда кеси болуп къалмай урушчу, бары уруш этгенлеге- Ата журтну басхынчыладан къорууларгъа сюйгенлеге таукеллик берирча, аланы хорламгъа ийнандырырча керти сез табаргъа, анны тийишлисича айта билирге да керегин ангылагъанды. Ата журтну азатлыгъычун кюрешгенлеге таянчакъ болу- уруш къыйынлыгъына тарыкъмай, кезбаусуз кетюрюу- бек терен инсан сезимни къуралыуу бла байламлыды.
Окъуучу. Къайсынны урушну ал кюнлеринде " Социалисты Къабарты­Малкъарны" деген газетде бассмаланган назмуларындан бирин окъургъа сюеме.
 Халкъгъа къыйынлыкъ жетген кюнде,
Бек алгъа тизгинден баргъан,
Къыралга душман къылыч бургъанда,
 Сауутну бек алгъа алгъан,
Къууан къадырынга, сен елюмню,
Тюкюр къургъакъ, къарт бетине,
Къууан, поэт, сен ал тизгиндесе,
Бек уллу жигит кюнледе Ингирни бардыргъ .
Къайсын кеси ал тизгинде болуп, бек къоркъуулу да болуучу, утгюрлюк, жигитлик да излеген ишни- аскер парашютчуну ишин- этгенди. Кепле сау къалгъан сермешледе ол, ауур жаралы бола, къаны боягъан аулакъда сюркелеген эссе да, жанын сакълай, къадар аны малкъар халкъгьа къызгьанмагьанды. Биринчи урушладан, биринчи госпиталладан сора да ол "елюмню къургьакъ , къарт бетине " бир кере къарап къалмагьанды.
Окъуучу. Хау, къыралны ара шахары Москвада да Къайсыны закийлигин биле эдиле, СССР-ни жазыучуларыны союзуну таматасы Николай Тихонов да, Александр Фадеев да анга къанлы урушлагьа кирмезча эркинлик алгьан эдиле. Да фашистлеге къаны къайнагьан чегемли жашха ол эркинлик не эди...
Окъуучу. Къайсынны автобиографиоссындан «Мен Александр Фадеевге, бирсилегеда жюрегимден ыспас этип, аскерден эркин болургьа унамадым. Ол замандан мен кесими уруш аулакълада сермешгенледен, жоюлгьанладан игиге санаялыкъ тюйюл эдим. Мени анам Чегемде сакълагьанча, аланы да аналары сакълай эдиле, эгечлери жуукълары... Ол кюнледе мени терен ийнаныуум алай эди»… . Ингuрннu бардыргьан Ол Чебоксары шахарда госпитальда жатып чыкъгьанлыкъгьа, жаралары иги сау болуп, урушха киралырча тюйюл эди. Аны Москвада тыяргьа да аны ючюн кюреше эдиле. Болмаз къалгьанда, аскер газетге корреспондент этип жиберирге келишдиле. Алай бла Къайсын 1943 жылны алында 51-чи аскерни" Сын отечества" деп чыгьыучу газетине корреспондент болуп кетди. Не сёз, аскер журналистни къыйын жолларында назмуланы иги окъугьаны, иги жазгьан бла кёллендирип турмагьанды. Назмучуллукъ- Къайсын уллу хорламгьа къошхан жалан да бир юлюш эди. Баш иши уа-газетни корреспонденти, аскерчи къадарында- фашист басхынчылыкъгъа къажау-жан аямай кюреше эди. Аны «Сын отечества» газетде басмаланган «Башкесни еллюгю», «Орус жоллары», «Кисет», «Мени жерим»,«Шинель кийген къыз», «Уллу жигитлик, деген хапарлары, «Таула елюмсюздюле», «Танкны юсюнден баллада», «Сталинградха», » Ананы къаргъышы» деген назмулары, аны кибик , уруш баргьан жерледен жазгьан кёп тюрлю репортажы, назмусу аскерчилени Ата журтну чынты уланлары, батыр сакълаууллары болургьа юйретгендиле. Душманны керюп болмауну дерт сезимин билегендиле. Къайсын кергюзтген, суратлагьан жигитле уруш илмусундан тышында да тенгликге, бир бирге билек, таянчакъ болургьа итинедиле. Ол формалы адеп­къылыкъ халда, уллу аманатча, жоюлгъанланы осуятларыча, саулагьа, кюрешчилеге алай эшитиледиле. Окъуучу. Къабартыны уллу поэти Алим Кешоков да ол заманда Къайсын бла бирге « Сын отечества» газетде ишлей эди. Анны бир эсгергени:     « Бир жол Донбассда Къайсын хапар алыргьа баргьан батальон къайын болумгьа тюшген эди. Душман бизни аскерибизни къуршалап, аз да солуу алдырмай тура эди. Аскерчиле ал тизгиннге окъ-топ, азыкъ жетдирирге,бир бирге хапар берирге кечеле бла терен индекле къазадыла, кюндюзледе уа, чуу билдирмезча, окоплада жатадыла. Айхай да, ол болумда Къайсын Кулиев артха, газетни редакциасына, заманында къайталмады. Редакциада уа, къайгъы этип, дивизиагьа селешедиле. Къайсын жаланда бир ыйыкъдан сора къайталгьан эди. Белгилиди, низамны бузгьаны ючюн ол жууапха тартылмай къаллыкъ тюйюл эди­. Аскер газетчиледе низам бютюнда кючлю болгъанды. Ол анга берилген заманны ичинде не елюрге, не материал алып къайтыргъа керегин эсгертирге сюеме. Хау, заманын сау ыйыкъ оздуруп келген Къайсын аскер требуналны алында сюелирге тийишли эди. Алай ол а, газетни редакторуна зат да айтмай, дивизианы командирини буйругъун кергюзтдю. Анда уа Къайсын къыйын уруш болумлада аламат назмула окъуп, солдатланы хорламгьа келлендиргени, къуршоуну чачып, душманны ууатыргъа таукел этгени айтыла эди. Дивизияны командири аны ючюн « Сын отечества» газетни корреспонденти Къайсын Кулиеаха ыспас этгенин бильдире эди... Ингирни бардыргъан. Къайсын къама тауушлу, шатыкъ назмуларын­ уруш жорллада, аскер къысха солуугьа тохтагъан заманлада, жер юйледе шеша чыракъчыкъны жарыгъында, госпиталлада ауур жаралары кюйдюре, алай жазгъандыю Бюгюнлюкде уллу ата Ата журт урушну эпосун къуругъан чыгъармалагъа «Уруш деген бетсиз, кюйсуз бла.. .», «Урушха кирирни алында...», «Ашыгъып жазама хар назмуму.. .», « Таулу болгъаным­къууанчымды», « Жюрегими сезю», «Жашаргъа», « Фронтда жаз», «Анам, сен сылаучу чачым бузласа.. .», « Перекоп», «Сиваш», дагьыда башха назмула бла назмула къауумла алай жазылгъандыла. Ала жалан малкъар поэзианы байлыгьы болуп къалмай, битеу Россей лириканы, Уллу Ата журт урушну эпосуну байлыгъыдыла.
Окъуучу. Александр Фадеев 1943 жылда 18-чи майда кюнлюгюне былай жазгъанды:» «Аламат малкъарлы поэт Къайсын Кулиев. Чынты таулу, чынты поэзия!»
Окъуучу. Оруслу поэт, Къайсынны шуёху Дмитрии Кедрин Къайсынга атап жазгьан назму.
 Улутханды заман
Къыш аулакъ желлени
 Мен жазама санга,
 Мюрюдю Шамильни.
Кече къыш жомагъын
 Айтхандан ожакъдан,
 Кавказны жолларын
Эсгердим узакъдан.
Жарытады сеийр
Жырны акъ къанкъаз
Таулугъа-Россейни
Манга- Чал Кавказны!
Сен узакъ жоллада
Арысанг-ингирде,
Къайтыр тур Шималда
Да нарат юйюнге.
Къыш ачы боранла
Да улуй эриусуз,
Къазауат баргьанда,
Тюбеген эдик биз.
Алай ол заманда
Душманлыкъ жюрюдю,
 Мен- патчах солдаты .
 Сен- имам мюрюдю
Алай барды бизден
 Бийикде бир жарыкъ:
Айхай тауча билсем
Мен поэт деп жазама!
Келип, Байрон кибик
 Ерге от жагьагьа
Сынчыкъла, шо кийик
Болуп кетмей жолгьа. Н
азмулада окъуй,
Кечени ашырсакъ,
 Ечюлтмебиз отну­
Биз бирге ышарсакъ.
Къар басып юшютмез
Бун арат къаланы ...
Лирика ючюннге
Тартайыкъ, къонагьым!
 
 Ингирни бардыргьан. Дмитрий Кедрини бу тизгинлеринде да малкъарлы поэтге уллу сюймекликни, тенгликни керебиз. Аны адамлыгьына, таза ниетлилигине, халаллыгьына къууаныуну... . Къайсынны поэзиясы- Россей аулакъларыча эркин эди, жюреклеге орус наратланы шаулдакларыча кире эди.
Окъуучу. Къайсын бир къысха назмусунда уруш этген поэтни сыфатын къурагьанды:
Къара мени кезлериме-алада
Уруш етген тюзлени бушуулары,
Къара мени кезлериме- жашлайын
 Жоюлгьанланы хар къайгьылары
 Къара мени кезлериме- алада
Эринлерин къысып, урушха кире,
 Жараларын унутхан адамланы
Эрликлерин тур кезлеримде кере!
Ингuрнu бардыргъан. Къайсынны аскер поэзиясы неди дегенде, биз аны Къайсынны кесини сезлери бла белгилерге боллукъбуз. Ол, Къайсынны аскер поэзиясы, урушха кире, жараларын унутхан адамланы эрликлериди... .
   к странице          назад              следующее>>>
Категория: Мои файлы | Добавил: harun
Просмотров: 288 | Загрузок: 0 | Комментарии: 1 | Рейтинг: 0.0/0
Всего комментариев: 0
Имя *:
Email *:
Код *:
Поиск

Друзья сайта
  • Официальный блог
  • Сообщество uCoz
  • FAQ по системе
  • Инструкции для uCoz


  • Copyright MyCorp © 2016
    Создать бесплатный сайт с uCoz